महाराष्ट्रात गुटखा, मावा, खर्रा आणि तंबाखू खाणारे अनेक जण आहेत. GATS-2 (2016-17) सर्वेक्षणानुसार महाराष्ट्रातील सुमारे २४.४ टक्के प्रौढ खाण्याचा (धूरविरहित) तंबाखू वापरतात. त्यांपैकी निम्म्याहून जास्त जणांनी, म्हणजे ५४.२ टक्के जणांनी, तो सोडण्याचा विचार केला होता. म्हणजे सोडण्याची इच्छा होणं अगदी सामान्य आहे, आणि तुम्ही एकटे नाही.
ही सवय का सुटत नाही?
तंबाखूमध्ये निकोटिन असतं, जे अतिशय व्यसन लावणारं रसायन आहे. अमेरिकेच्या राष्ट्रीय कर्करोग संस्थेच्या (NCI) माहितीनुसार खाण्याच्या तंबाखूमुळे रक्तातलं निकोटिनचं प्रमाण सिगारेट ओढणाऱ्यांइतकंच असू शकतं. तोंडातून तंबाखू काढल्यानंतरही निकोटिन रक्तात शोषलं जात राहतं. म्हणून ही फक्त “सवय” नाही, तर निकोटिनचं व्यसन आहे.
आरोग्यावर काय परिणाम होतो?
WHO च्या मते तंबाखूचे सर्व प्रकार हानिकारक आहेत आणि कुठलंही प्रमाण सुरक्षित नाही. NCI नुसार खाण्याच्या तंबाखूत कर्करोग घडवणारी किमान २८ रसायनं असतात. त्यामुळे:
तोंडाचा, अन्ननलिकेचा आणि स्वादुपिंडाचा कर्करोग होऊ शकतो.
हिरड्यांचे आजार होऊ शकतात.
तोंडात पांढरे डाग (ल्युकोप्लाकिया) येऊ शकतात. हे कर्करोगपूर्व बदल असू शकतात.
हृदयरोगाचा धोका वाढू शकतो.
तोंडात न भरणारा व्रण किंवा पांढरे-लाल डाग दिसले, तर लगेच डॉक्टरांना दाखवा.
तंबाखू सोडण्याचे ७ व्यावहारिक मार्ग
सोडण्याची तारीख ठरवा. पुढच्या एक-दोन आठवड्यातली तारीख निवडा आणि कुटुंबाला सांगा.
तलफ केव्हा येते ते ओळखा. चहानंतर, जेवणानंतर, कामाच्या ताणात किंवा मित्रांसोबत, अशा वेळा लिहून ठेवा.
साठा काढून टाका. घरात, दुकानात, गाडीत आणि खिशात गुटखा, मावा किंवा तंबाखू ठेवू नका.
तोंडाला पर्याय द्या. बडीशेप, वेलची, लवंग, साखरविरहित च्युइंगम किंवा सुकं खोबरं जवळ ठेवा.
तलफ आली की थोडं थांबा. तलफ बहुतेक वेळा काही मिनिटांत कमी होते. तेवढ्या वेळात पाणी प्या, खोल श्वास घ्या किंवा थोडं चाला.
क्विटलाइनची मदत घ्या. राष्ट्रीय तंबाखू क्विटलाइनवर (टोल-फ्री 1800-11-2356) समुपदेशन मिळतं. WHO च्या माहितीनुसार समुपदेशन आणि औषधांमुळे तंबाखू सोडण्याची शक्यता दुप्पटहून जास्त होऊ शकते.
डॉक्टरांचा सल्ला घ्या. निकोटिन बदली उपचार किंवा औषधं तुमच्यासाठी योग्य आहेत का, हे डॉक्टर सांगतील. स्वतःहून औषधं घेऊ नका.
एकदा चूक झाली, तरी प्रयत्न थांबवू नका. अनेकांना यश मिळण्याआधी काही वेळा प्रयत्न करावे लागतात.
तज्ज्ञांची मदत कधी घ्यावी?
वारंवार प्रयत्न करूनही सवय सुटत नसेल, किंवा दारू किंवा इतर व्यसनही सोबत असेल, तर व्यसनमुक्ती तज्ज्ञांचा सल्ला घ्या. संकल्प केंद्रात दारू, तंबाखू, गुटखा आणि पान मसाला, अमली पदार्थ अशा व्यसनांसाठी मार्गदर्शन आणि समुपदेशन केलं जातं. तुम्ही फोन किंवा WhatsApp वर परिस्थिती सांगू शकता.
संबंधित लेख
Expand to view in English
Gutkha, mawa and chewing tobacco contain nicotine, which is highly addictive and harmful. Smokeless tobacco causes oral and other cancers. To quit: set a quit date, identify your triggers, remove supplies, use substitutes like fennel seeds or cardamom, ride out cravings, and get help from the free National Tobacco Quitline (1800-11-2356) and a doctor.
संदर्भ आणि स्रोत
या लेखातील माहिती खालील विश्वासार्ह स्रोतांवर आधारित आहे. अधिक माहितीसाठी ते नक्की वाचा.
NCI — Smokeless Tobacco and Cancer — खाण्याच्या तंबाखूमुळे होणारे कर्करोग आणि इतर आजार; निकोटिनचं व्यसन.
WHO — Tobacco and nicotine (fact sheet) — तंबाखूचे सर्व प्रकार हानिकारक; समुपदेशन आणि औषधांमुळे सोडण्याची शक्यता वाढते.
National Tobacco Quit Line Service (NTQLS) — राष्ट्रीय तंबाखू क्विटलाइन, टोल-फ्री 1800-11-2356.
GATS-2 Fact Sheet: Maharashtra 2016-17 — महाराष्ट्रातील तंबाखू वापराची आकडेवारी (GATS-2, 2016-17).
Global Adult Tobacco Survey: India 2016-17 Report (NTCP, आरोग्य मंत्रालय) — भारतातील तंबाखू वापराचा संपूर्ण अहवाल (GATS-2, 2016-17).
संजय कुंबेफळकर
Author / लेखक
संस्थापक आणि प्रकल्प संचालक, संकल्प व्यसनमुक्ती केंद्र, बीड
तुमच्या कुटुंबात कोणाला मदतीची गरज आहे का?
फोन करा किंवा WhatsApp वर मेसेज करा. आम्ही शांतपणे ऐकू आणि कुठल्याही दबावाशिवाय मार्गदर्शन करू.
सूचना: या लेखातील मजकूर संजय कुंबेफळकर यांचा अनुभव आणि मत असून तो वर दिलेल्या स्रोतांवर आधारित सर्वसाधारण माहितीसाठी आहे. तो वैद्यकीय, कायदेशीर किंवा मानसिक आरोग्य तज्ज्ञांच्या सल्ल्याला पर्याय नाही. उपचार, औषधं आणि निर्णयांसाठी तुमच्या डॉक्टरांचा सल्ला घ्या. परिस्थिती तातडीची असेल तर 112 वर फोन करा किंवा जवळच्या रुग्णालयात जा. फी, सुविधा आणि वेळापत्रक बदलू शकतात, म्हणून फोनवर खात्री करून घ्या.
