उपचार पूर्ण करून माणूस घरी परततो, तेव्हा कुटुंबाला वाटतं की आता सगळं संपलं. पण खरं आव्हान घरी परतल्यावर सुरू होतं. कुटुंबांना हे आधीच सांगणं मला महत्त्वाचं वाटतं, कारण पुन्हा सुरू होण्याचा धोका खरा आहे, आणि तयारी असली तर तो कमी करता येतो.
रिलॅप्स म्हणजे काय?
रिलॅप्स म्हणजे उपचारानंतर किंवा सोडल्यानंतर पुन्हा व्यसन सुरू होणं. NIDA नुसार व्यसन पुन्हा सुरू होण्याचं प्रमाण मधुमेह, उच्च रक्तदाब आणि दमा यांसारख्या दीर्घकालीन आजारांसारखंच असतं. NIDA हेही सांगतं की रिलॅप्स झाला की अनेकजण उपचार अपयशी ठरला असं मानतात. पण रिलॅप्स म्हणजे सगळं संपलं असं नाही. त्याची लाज वाटून लपवण्यापेक्षा लगेच डॉक्टर किंवा समुपदेशकांशी बोलणं योग्य.
धोका कुठून येतो?
जुने मित्र आणि जुनी ठिकाणं, जिथे पूर्वी पिणं किंवा नशा चालायची
ताणतणाव, भांडणं आणि पैशांची चिंता
एकटेपणा आणि रिकामा वेळ
“आता एकच घेतो, काही होत नाही” हा विचार
घरात दारू किंवा गुटखा आणून ठेवलेला असणं
रिलॅप्स टाळण्यासाठी काय करावं?
ठरलेला दिनक्रम ठेवा: झोप, जेवण, व्यायाम आणि कामाच्या वेळा. केंद्रातला दिनक्रम घरीही चालू ठेवा.
पाठपुरावा आणि समुपदेशन चालू ठेवा. NIDA नुसार गहन उपचारानंतर कमी तीव्रतेचा पाठपुरावा असावा.
जुनी संगत आणि जुनी ठिकाणं टाळा.
ताण आला की कोणाशी बोलायचं हे आधीच ठरवा: कुटुंबातली एक व्यक्ती, समुपदेशक किंवा हेल्पलाइन.
डॉक्टरांनी औषधं सांगितली असतील तर ती मध्येच बंद करू नका.
घरातून दारू आणि गुटखा काढून टाका.
कुटुंबाची भूमिका
टोमणे, संशय आणि रोजची झडती टाळा. त्याऐवजी रोज थोडं शांतपणे बोला.
चांगल्या दिवसाचं कौतुक करा. छोट्या प्रगतीचीही नोंद घ्या.
पुन्हा सुरू झालं तर भांडू नका. शांतपणे डॉक्टर किंवा केंद्राशी बोला.
आमच्याकडे उपचार संपल्यानंतरही कुटुंबाला मार्गदर्शन मिळतं. घरी परतल्यावर काही अडचण आली किंवा पुन्हा सुरू झालं, तर संकोच न करता फोन करा.
NIAAA ने केंद्राला विचारण्यासाठी सुचवलेल्या १० प्रश्नांत “उपचारादरम्यान रुग्णाने पुन्हा दारू घेतली तर तुम्ही काय करता?” आणि “उपचारानंतर आधार सेवा उपलब्ध आहेत का?” हे प्रश्नही आहेत. कोणत्याही केंद्राला हे जरूर विचारा. मोफत मदतीसाठी टेली-मानस 14416 आणि राष्ट्रीय व्यसनमुक्ती हेल्पलाइन 14446 आहेत.
संबंधित लेख
Expand to view in English
What if addiction returns after treatment? According to NIDA, relapse rates for addiction are similar to those of other chronic illnesses such as diabetes, hypertension and asthma, and many people wrongly treat relapse as proof that treatment failed. To reduce the risk: keep a daily routine, continue follow-up and counselling (NIDA recommends a step down to less intensive continuing care after intensive treatment), avoid old company and places, plan who to call when stress hits, and take prescribed medicines as advised. Families should avoid taunts and daily interrogation, praise good days, and call the doctor or centre calmly if a relapse happens.
संदर्भ आणि स्रोत
या लेखातील माहिती खालील विश्वासार्ह स्रोतांवर आधारित आहे. अधिक माहितीसाठी ते नक्की वाचा.
NIDA — Principles of Drug Addiction Treatment: A Research-Based Guide — उपचाराचा काळ, डिटॉक्स हा फक्त पहिला टप्पा, पाठपुरावा आणि रिलॅप्सबद्दल संशोधनावर आधारित मार्गदर्शन.
NIAAA — Ten Questions for Alcohol Treatment Programs — उपचार केंद्राला विचारण्याचे १० प्रश्न: खर्चाचा अंदाज, वैयक्तिक उपचार आराखडा, रिलॅप्स आणि उपचारानंतरचा आधार.
NAPDDR आणि राष्ट्रीय व्यसनमुक्ती हेल्पलाइन 14446 (सामाजिक न्याय मंत्रालय) — सरकारची व्यसनमुक्ती योजना, अनुदानित पुनर्वसन केंद्रे (IRCA) आणि टोल फ्री हेल्पलाइन 14446.
Tele-MANAS (आरोग्य मंत्रालय, भारत सरकार) — मोफत मानसिक आरोग्य हेल्पलाइन, 14416.
संजय कुंबेफळकर
Author / लेखक
संस्थापक आणि प्रकल्प संचालक, संकल्प व्यसनमुक्ती केंद्र, बीड
तुमच्या कुटुंबात कोणाला मदतीची गरज आहे का?
फोन करा किंवा WhatsApp वर मेसेज करा. आम्ही शांतपणे ऐकू आणि कुठल्याही दबावाशिवाय मार्गदर्शन करू.
सूचना: या लेखातील मजकूर संजय कुंबेफळकर यांचा अनुभव आणि मत असून तो वर दिलेल्या स्रोतांवर आधारित सर्वसाधारण माहितीसाठी आहे. तो वैद्यकीय, कायदेशीर किंवा मानसिक आरोग्य तज्ज्ञांच्या सल्ल्याला पर्याय नाही. उपचार, औषधं आणि निर्णयांसाठी तुमच्या डॉक्टरांचा सल्ला घ्या. परिस्थिती तातडीची असेल तर 112 वर फोन करा किंवा जवळच्या रुग्णालयात जा. फी, सुविधा आणि वेळापत्रक बदलू शकतात, म्हणून फोनवर खात्री करून घ्या.
