आजकाल अनेक घरांत हीच तक्रार असते: “मुलगा जेवतानाही मोबाईल सोडत नाही, अभ्यास बुडतोय, फोन काढून घेतला की चिडतो.” प्रत्येक वेळी हे व्यसन असतंच असं नाही. पण काही वेळा ते तितकंच गंभीर असतं. फरक कसा ओळखायचा, ते सांगतो. आमच्या केंद्रात मोबाईल आणि इंटरनेटच्या व्यसनासाठीही मार्गदर्शन दिलं जातं.
WHO ची व्याख्या काय सांगते?
जागतिक आरोग्य संघटनेच्या ICD-11 या वर्गीकरणात “गेमिंग डिसऑर्डर” म्हणजे गेमिंगची अशी सवय, ज्यात तीन गोष्टी दिसतात: गेमिंगवर नियंत्रण नसणं, इतर आवडीनिवडी आणि रोजच्या कामांपेक्षा गेमिंगला जास्त प्राधान्य देणं, आणि वाईट परिणाम होत असूनही गेमिंग चालू ठेवणं किंवा वाढवणं.
या तीन खुणा घरी कशा दिसतात?
नियंत्रण नसणं: ठरवलेल्या वेळेपेक्षा खूप जास्त वेळ खेळणं, आणि थांबायला सांगितलं की चिडचिड किंवा आरडाओरडा.
प्राधान्य: अभ्यास, खेळ, मित्र, जेवण आणि झोप यांपेक्षा मोबाईल किंवा गेम महत्त्वाचा वाटणं.
परिणाम होत असूनही चालू ठेवणं: गुण कमी होणं, झोप बिघडणं, शाळा चुकवणं आणि भांडणं होऊनही सवय तशीच राहणं.
फक्त जास्त वेळ फोन पाहणं म्हणजे व्यसन नाही. पण या खुणा दिसल्या आणि त्याचा रोजच्या आयुष्यावर परिणाम होत असेल, तर तज्ज्ञांचा सल्ला घ्यावा. WHO ची ही व्याख्या गेमिंगसाठी आहे. सोशल मीडिया किंवा रील्सच्या अतिवापरातही अशाच खुणा दिसल्या तर मदत घेणं योग्य ठरतं.
पालकांनी काय करावं?
ओरडण्याआधी शांतपणे बोला. तो मोबाईलवर काय पाहतो आणि कोणता गेम खेळतो, हे जाणून घ्या.
घरात सर्वांसाठी स्क्रीन-वेळेचे साधे नियम ठरवा. जेवताना आणि झोपण्याआधी मोबाईल बंद, आणि मोठ्यांनीही ते पाळा.
मोबाईलशिवाय करण्यासारखं काहीतरी द्या: खेळ, व्यायाम, मित्रांसोबत वेळ आणि कुटुंबासोबत जेवण.
अचानक फोन काढून घेऊन अपमान करू नका. त्याऐवजी हळूहळू वेळ कमी करा आणि कारण समजावून सांगा.
झोप, मूड आणि अभ्यासावर गंभीर परिणाम दिसला तर तज्ज्ञांना दाखवा.
मदत कुठे मिळेल?
NIMHANS (बेंगळुरू) मधील SHUT (Service for Healthy Use of Technology) क्लिनिक हे तंत्रज्ञानाच्या अतिवापरावर मदत करणारं भारतातलं पहिलं केंद्र म्हणून ओळखलं जातं. BMJ मध्ये २०१४ साली तशी बातमी आली होती.
टेली-मानस 14416: मोफत मानसिक आरोग्य हेल्पलाइन.
आमच्याकडे फोन करा किंवा WhatsApp वर मेसेज करा. तुमच्या परिस्थितीत काय करावं, याबद्दल आम्ही मार्गदर्शन करू.
संबंधित लेख
Expand to view in English
Is my child addicted to the mobile phone or gaming? The WHO's ICD-11 defines gaming disorder as a pattern of gaming with impaired control, increasing priority given to gaming over other interests and daily activities, and continuation or escalation of gaming despite negative consequences. At home this looks like: cannot stop or stay within limits and becomes angry when asked; games and phone matter more than studies, friends, meals and sleep; and marks, sleep and relationships suffer but the habit continues. Parents should talk calmly, set screen rules for the whole family, offer alternatives, and seek help if sleep, mood or studies are seriously affected. Resources: NIMHANS SHUT clinic (Bengaluru), Tele-MANAS 14416.
संदर्भ आणि स्रोत
या लेखातील माहिती खालील विश्वासार्ह स्रोतांवर आधारित आहे. अधिक माहितीसाठी ते नक्की वाचा.
WHO — Gaming disorder (ICD-11 FAQ) — गेमिंग डिसऑर्डरची अधिकृत व्याख्या आणि तीन वैशिष्ट्यं.
NIMHANS — Service for Healthy Use of Technology (SHUT) — तंत्रज्ञानाच्या अतिवापरासाठी NIMHANS मधील सेवा.
India opens clinic to help people “addicted” to mobile phones and the internet (BMJ) — SHUT क्लिनिक सुरू झाल्याची बातमी.
Tele-MANAS (आरोग्य मंत्रालय, भारत सरकार) — मोफत मानसिक आरोग्य हेल्पलाइन, 14416.
संजय कुंबेफळकर
Author / लेखक
संस्थापक आणि प्रकल्प संचालक, संकल्प व्यसनमुक्ती केंद्र, बीड
तुमच्या कुटुंबात कोणाला मदतीची गरज आहे का?
फोन करा किंवा WhatsApp वर मेसेज करा. आम्ही शांतपणे ऐकू आणि कुठल्याही दबावाशिवाय मार्गदर्शन करू.
सूचना: या लेखातील मजकूर संजय कुंबेफळकर यांचा अनुभव आणि मत असून तो वर दिलेल्या स्रोतांवर आधारित सर्वसाधारण माहितीसाठी आहे. तो वैद्यकीय, कायदेशीर किंवा मानसिक आरोग्य तज्ज्ञांच्या सल्ल्याला पर्याय नाही. उपचार, औषधं आणि निर्णयांसाठी तुमच्या डॉक्टरांचा सल्ला घ्या. परिस्थिती तातडीची असेल तर 112 वर फोन करा किंवा जवळच्या रुग्णालयात जा. फी, सुविधा आणि वेळापत्रक बदलू शकतात, म्हणून फोनवर खात्री करून घ्या.
