गेली सात वर्षं मी बीडमध्ये व्यसनमुक्ती केंद्र चालवतोय. कुटुंबं पहिल्यांदा फोन करतात तेव्हा त्यांना एकच भीती असते: आपण आपल्या माणसाला चुकीच्या ठिकाणी तर पाठवत नाही ना? ही भीती योग्य आहे. म्हणून कुठल्याही केंद्रात, आमच्याही, दाखल करण्याआधी या दहा गोष्टी तपासा.
१. केंद्र नोंदणीकृत आहे का?
भारतात मानसिक आरोग्य सेवा कायदा, २०१७ (Mental Healthcare Act) लागू आहे. या कायद्यात “मानसिक आजार” मध्ये दारू आणि अमली पदार्थांच्या सेवनामुळे होणाऱ्या मानसिक अवस्थांचाही समावेश आहे. जिथे अशा रुग्णांना दाखल करून उपचार आणि पुनर्वसन केलं जातं, ती “मानसिक आरोग्य संस्था” मानली जाते, आणि कलम ६५ नुसार नोंदणीशिवाय ती चालवता येत नाही. नोंदणीशिवाय चालवल्यास दंडाची तरतूदही कायद्यात आहे. महाराष्ट्रात राज्याचे वेगळे नियमही लागू असू शकतात. २०१७ मधील एका बातमीनुसार, तेव्हा या केंद्रांना मान्यता देण्याचे अधिकार सामाजिक न्याय विभागाकडे होते.
म्हणून केंद्राला थेट विचारा: तुमची नोंदणी कोणाकडे आहे, प्रमाणपत्र पाहता येईल का, आणि ते अजून वैध आहे का? आमचं केंद्र नोंदणीकृत आहे, आणि तुम्ही आम्हालाही हा प्रश्न विचारू शकता.
२. पूर्णवेळ डॉक्टर केंद्रातच आहेत का?
दारू अचानक बंद केल्यावर काहींना भास होणं, गोंधळ किंवा फिट येणं असा गंभीर त्रास होऊ शकतो. NIAAA आणि MedlinePlus या दोघांच्या माहितीनुसार ही प्रक्रिया वैद्यकीय देखरेखीखाली व्हावी. म्हणून “गरज पडल्यास डॉक्टर येतात” असं न होता, डॉक्टर केंद्रातच असले पाहिजेत. आमचे डॉक्टर पूर्णवेळ केंद्रातच राहतात.
३. प्रत्येक रुग्णासाठी वेगळा उपचार ठरतो का?
अमेरिकेची NIDA ही संस्था म्हणते की कुठलाही एकच उपचार सगळ्यांसाठी योग्य नसतो, आणि चांगला उपचार फक्त व्यसनाकडेच नाही, तर माणसाच्या इतर गरजांकडेही लक्ष देतो. म्हणून “सगळ्यांसाठी एकच कोर्स” असं सांगणाऱ्या केंद्रापासून सावध राहा. आमच्याकडे डॉक्टरांचा राऊंड रोज होतो आणि प्रत्येक रुग्णाचं वैयक्तिक समुपदेशनही रोज असतं, म्हणून उपचार त्या त्या माणसाच्या गरजेनुसार ठरतो.
४. “१० दिवसांत व्यसन सुटेल” असं कोणी सांगतंय का?
व्यसन काही दिवसांत जात नाही. NIDA च्या मते उपचारात पुरेसा काळ टिकून राहणं अत्यंत महत्त्वाचं आहे, आणि डॉक्टरी देखरेखीखालचं डिटॉक्स हा उपचाराचा फक्त पहिला टप्पा असतो. त्याने एकट्याने दीर्घकाळाचा बदल होत नाही. महाराष्ट्र टाइम्समधील २०१७ च्या एका बातमीनुसार, १० ते १५ दिवसांत सुटका मिळवून देण्याचा दावा करणाऱ्या केंद्रांना चाप लावण्याची तयारी तेव्हा सुरू झाली होती. आमच्या अनुभवात बहुतेकांना एक ते तीन महिने लागतात, आणि हा काळ परिस्थितीनुसार बदलतो.
५. समुपदेशन आणि कुटुंबाचा सहभाग आहे का?
फक्त औषधांवर उपचार होत नाही. प्रशिक्षित समुपदेशक, गटचर्चा आणि कुटुंबासाठी मार्गदर्शन उपचाराचा भाग असायला हवेत. NIAAA च्या माहितीनुसार कुटुंब थेरपी बहुतेकदा रुग्णाच्या उपचाराचा भाग असते. आमच्याकडे वैयक्तिक समुपदेशन, ग्रुप समुपदेशन आणि ग्रुप थेरपी रोजच्या वेळापत्रकाचा भाग आहेत, आणि कुटुंबासाठी कौटुंबिक समुपदेशन व मार्गदर्शनही असतं.
६. कुटुंबाला केंद्र पाहता येतं का?
तुम्हाला केंद्र कधीही येऊन पाहता आलं पाहिजे. खोली, जेवण, स्वच्छता आणि तिथली माणसं स्वतः बघा. आमच्याकडे कुटुंब कधीही येऊन ही जागा पाहू शकतं.
७. रुग्णाला रुग्णासारखी वागणूक मिळते का?
जिथे मारहाण, साखळदंड, कोंडून ठेवणं किंवा अपमान आहे, ते उपचार नाही. आम्ही रुग्णाला रुग्णासारखं वागवतो, कैद्यासारखं नाही.
८. खर्च स्पष्ट सांगितला जातो का?
पहिल्या फोनवरच संपूर्ण फी सांगितली पाहिजे: किती, किती काळासाठी आणि त्यात काय काय येतं. लपलेले खर्च किंवा आधीच मोठी रक्कम मागणं हे धोक्याचं चिन्ह आहे. आमच्याकडे सामान्य उपचारासाठी सुमारे ₹१५,००० प्रति महिना येतो, आणि कुटुंबाच्या परिस्थितीनुसार बोलून ठरवतो. स्वतंत्र खोलीसारख्या प्रीमियम सोयींचं शुल्क वेगळं असतं.
९. औषधं डॉक्टरांच्या सल्ल्यानेच दिली जातात का?
रुग्णाला कोणती औषधं दिली जात आहेत, हे कुटुंबाला सांगितलं गेलं पाहिजे. नाव नसलेली पावडर किंवा गुपचूप दिलेलं कुठलंही औषध टाळा. आमच्याकडे औषधं रोज ठरलेल्या वेळी आणि डॉक्टरांच्या सल्ल्यानेच दिली जातात, आणि कुटुंबानं विचारलं तर कोणती औषधं सुरू आहेत हे आम्ही सांगतो.
१०. उपचार संपल्यानंतर काय?
घरी परतल्यावर पुन्हा व्यसन सुरू होण्याचा धोका असतो. म्हणून उपचार संपल्यानंतर पाठपुरावा आणि कुटुंबासाठी मार्गदर्शन किती मिळेल, हे आधीच विचारा. आमच्याकडे उपचार संपल्यानंतरही कुटुंबाला मार्गदर्शन मिळतं.
या धोक्याच्या चिन्हांपासून सावध राहा
नोंदणीचं प्रमाणपत्र दाखवायला नकार.
डॉक्टर केंद्रात नसणं.
“१०-१५ दिवसांत १०० टक्के सुटका” असा दावा.
कुटुंबाला रुग्णाला भेटू न देणं किंवा केंद्र पाहू न देणं.
मारहाण किंवा कोंडून ठेवणं.
आधीच मोठी रक्कम मागणं आणि लेखी पावती न देणं.
तुम्ही आम्हालाही हे सगळे प्रश्न विचारू शकता. फोन करा किंवा WhatsApp वर मेसेज करा. तातडीने बोलायचं असेल तर टेली-मानस 14416 ही मोफत हेल्पलाइनही उपलब्ध आहे.
संबंधित लेख
Expand to view in English
Before admitting a family member to a de-addiction centre, check these things: registration (the Mental Healthcare Act 2017 requires centres that admit alcohol and drug patients to register), a full-time doctor on site, an individual treatment plan, honest timelines (beware of 10-day cure claims), counselling and family involvement, open visiting, respectful treatment, clear fees, prescribed medicines only, and aftercare. Sankalp is a registered centre with a full-time doctor and explains fees openly on the first phone call.
संदर्भ आणि स्रोत
या लेखातील माहिती खालील विश्वासार्ह स्रोतांवर आधारित आहे. अधिक माहितीसाठी ते नक्की वाचा.
Mental Healthcare Act, 2017 (PRS India) — मानसिक आजाराची व्याख्या (दारू आणि अमली पदार्थ समाविष्ट), मानसिक आरोग्य संस्था आणि नोंदणी.
Section 65, Mental Healthcare Act, 2017 (Indian Kanoon) — नोंदणीशिवाय मानसिक आरोग्य संस्था चालवता येत नाही.
Mental Healthcare Act 2017: Impact on addiction and addiction services (Indian Journal of Psychiatry) — व्यसनमुक्ती केंद्रांची नोंदणी आणि राज्यांचे नियम यांबद्दल तज्ज्ञांचं विश्लेषण.
‘बोगस’ व्यसनमुक्तीला चाप (महाराष्ट्र टाइम्स, २०१७) — महाराष्ट्रातील केंद्रांची नोंदणी आणि बनावट दाव्यांबद्दल २०१७ ची बातमी.
NIDA — Principles of Drug Addiction Treatment: A Research-Based Guide — उपचार वैयक्तिक असावा, अनेक गरजांकडे लक्ष द्यावं आणि पुरेसा काळ टिकावा.
NIAAA Alcohol Treatment Navigator — How to Search and What to Ask — उपचार केंद्राला कोणते प्रश्न विचारावेत.
Tele-MANAS (आरोग्य मंत्रालय, भारत सरकार) — मोफत मानसिक आरोग्य हेल्पलाइन, 14416.
NIAAA — Ten Questions for Alcohol Treatment Programs — परवाना आणि मान्यता, संपूर्ण तपासणी आणि वैयक्तिक उपचार आराखडा, कुटुंबाकडून अपेक्षा आणि उपचारानंतरचा आधार, असे केंद्राला विचारण्याचे १० प्रश्न.
संजय कुंबेफळकर
Author / लेखक
संस्थापक आणि प्रकल्प संचालक, संकल्प व्यसनमुक्ती केंद्र, बीड
तुमच्या कुटुंबात कोणाला मदतीची गरज आहे का?
फोन करा किंवा WhatsApp वर मेसेज करा. आम्ही शांतपणे ऐकू आणि कुठल्याही दबावाशिवाय मार्गदर्शन करू.
सूचना: या लेखातील मजकूर संजय कुंबेफळकर यांचा अनुभव आणि मत असून तो वर दिलेल्या स्रोतांवर आधारित सर्वसाधारण माहितीसाठी आहे. तो वैद्यकीय, कायदेशीर किंवा मानसिक आरोग्य तज्ज्ञांच्या सल्ल्याला पर्याय नाही. उपचार, औषधं आणि निर्णयांसाठी तुमच्या डॉक्टरांचा सल्ला घ्या. परिस्थिती तातडीची असेल तर 112 वर फोन करा किंवा जवळच्या रुग्णालयात जा. फी, सुविधा आणि वेळापत्रक बदलू शकतात, म्हणून फोनवर खात्री करून घ्या.
